Er bestaan in Nederland toenemende zorgen over een nihilistische geweldsdreiging die verschillende verschijningsvormen kan aannemen. Deze dreiging komt voort uit een internationaal online milieu van op criminaliteit gerichte netwerken. Een onbekend aantal Nederlandse jongeren is actief binnen dit steeds aan verandering onderhevige transnationale ecosysteem. Daarbij lopen dader- en slachtofferrol geregeld door elkaar heen en is detectie vaak lastig. Hoewel veel geweld uit dit bredere online ecosysteem niet per se extremistisch is, komt er ook ideologisch gemotiveerd nihilistisch geweld uit voort. Van nihilistisch gewelddadig extremisme is sprake als er vanuit deze netwerken op basis van een misantropisch en destructief wereldbeeld geweld wordt gepleegd. De rol van ideologie is echter vaak onduidelijk en casusafhankelijk. In enkele gevallen komt er uit deze dreigingsrichting een beperkte terroristische dreiging voort.
Nihilistisch extremisten zijn uit op destructie vanuit een soms lastig te ontwaren ideologie
Het nihilistisch online ecosysteem is de laatste jaren sterk gegroeid. Binnen dit ecosysteem ontbreekt vaak een duidelijk te identificeren ideologische component of rechtvaardiging in relatie tot het gebruikte geweld. Vaak is er helemaal geen sprake van ideologie en extremisme en gaat het om geweld omwille van het geweld, zoals bij puur sadisme. Van nihilistisch extremisme is sprake als er geweld plaatsvindt gemotiveerd vanuit een negatief mensbeeld (misantropie), waarbij wordt gestreefd naar de vernietiging van mens en maatschappij.
Nihilistisch extremistische netwerken kennen een dynamische online structuur
Binnen een breder pallet van extreme en grensoverschrijdende online subculturen voert bij enkele netwerken en groepen nihilisme en misantropie de boventoon. Deze netwerken en groepen zijn constant onderhevig aan veranderingen. Een bekend netwerk hierbinnen is de ‘Com’ (‘The Community’). Binnen het Com-netwerk opereren diverse sadistische groepen met hun eigen kanalen, chats en doelen. Vaak worden deze groepen aangeduid onder de parapluterm ‘764’, maar in feite is er sprake van diverse transnationale online groepen waarbinnen (het verheerlijken van) geweld en seksueel misbruik een doel op zich is.
Vervlechting dader- en slachtofferschap en geweldsescalatie bemoeilijken detectie
Nihilistische netwerken rekruteren jongeren via grooming-strategieën, waarbij sprake is van manipulatie, chantage en systematische geestelijke afstomping (desensitisatie). Dader- en slachtofferschap lopen in deze netwerken geregeld door elkaar heen: jongeren worden eerst gemanipuleerd en afgeperst en worden vaak later zelf daders of aanjagers. Dit creëert complexe dilemma’s voor de detectie, aanpak en hulpverlening van deze jongeren, omdat klassieke scheidslijnen tussen schuld, dwang en kwetsbaarheid vertroebelen.
Nihilistisch extremistische jongeren vormen potentiële terroristische geweldsdreiging
Er zijn grote zorgen over de mogelijk langdurige mentale en fysieke schade bij jongeren die actief zijn binnen nihilistisch extremistische online netwerken. De precieze aantallen van Nederlandse deelnemers aan dit soort netwerken zijn lastig vast te stellen. Het veelvuldig bekijken van zeer gewelddadige beelden kan zeker bij kwetsbare minderjarigen leiden tot geweldsfantasieën, geestelijke afstomping, een negatief mensbeeld en een afkeer van de maatschappij. Daarnaast kan het de drempel voor geweld verlagen, waardoor deze jongeren interessant zijn voor terroristische netwerken en groepen om te rekruteren.
In het buitenland zijn enkele aanslagen gepleegd door personen die actief waren in nihilistisch extremistische online subculturen. In Nederland worden verscheidene mensen strafrechtelijk vervolgd omdat ze betrokken zouden zijn bij nihilistisch extremistische netwerken.
Audiofragment over nihilistisch extremisme
Nihilistisch extremisme
Nihilistisch extremisme
DownloadSpreker 1: Er wordt in het DTN speciaal aandacht besteed aan nihilistisch extremisme. Het wordt behandeld als apart fenomeen, maar het is wel anders dan andere ideologie‘n. Hoe komt dat?
Spreker 2: Het nihilistische ervan. Dus de mensen haat het. Het niks. Hoe kan iets wat niks lijkt te zijn een ideologie zijn? Dat Dat is een soort tegenspraak.
Spreker 1: Er is eigenlijk geen ideaalbeeld of zo. Geen ideologie.
Spreker 2: Nee inderdaad, daar zit het woord ideaal in. Maar ik heb een aantal presentaties gezien hierover en ik dacht toch dat ook wel wat gewend was van jihadisme en van aanslagen en onthoofdingen. Wat we allemaal gezien hebben de afgelopen twintig jaar. Maar je weet niet wat je ziet. Het is. Het is een wereld waar je denkt dit is een. Nou ja, dit is het einde van de wereld. Hoe mensen hier met elkaar omgaan. Dingen die mensen die mensen elkaar laten doen. Het is echt, echt verschrikkelijk.
Spreker 1: Echt een totale verheerlijking van geweld.
Spreker 2: Ja, ja.
Spreker 1: Jullie kiezen ervoor om in dit DTN dit thema echt apart uit te lichten.
Spreker 2: Dat doen we niet alleen, dat doen we met onze partners en wij dus een gedeelde opvatting hebben om dit apart te behandelen, omdat het groot genoeg is en serieus genoeg en we toch echt als een ideologie zien en hoe nihilistisch. En ja, mensenhaat dat zit er zo doorheen. Het haten van mensen. De wreedheid in en omdat het wordt uitgedragen door een aantal leidende stemmen. Aanjagers in dat online ecosysteem. Nou, dat zie je ook bij andere ideologieën. Dat er dat er leidende figuren zijn of ideologen. En je hebt een ideoloog, je hebt een ideologie, je hebt een uitvoering, namelijk extreem geweld. Nou, dat, dat zien wij als een extremistische ideologie.
Spreker 1: Jullie noemen ook een aantal groeperingen die zich roeren op dit onderwerp, waaronder de COM. Ja, wat voor soort groeperingen zijn dit?
Spreker 2: Wat belangrijk is om te weten is dat daar Nederlands. Nederlandse jongeren, vooral jongemannen, vooral in zich in begeven in dit systeem en slachtoffer zijn en slachtoffers maken en daarom ja het DTN heeft toch echt wel een ook een functie van alerteren en in de veiligheidswereld en niveau, ook in de maatschappij is hier, onder andere door een rechtszaak, is hier veel aandacht over geweest, maar dat duurt altijd maar even. Maar als je het in. Wij, wij alerteren dit Wij geven dit aandacht, ook met. Met de opzet dat er iets aan gedaan kan worden. En soms na verloop van jaar ga je toch ga je er net iets anders naar kijken als. Als je kijkt naar bijvoorbeeld bij rechts extremisme, kijken we anders naar accelerationisme dan in de eerste jaren dat we dat zagen. En dit zal ook allicht nog iets veranderen hoe we er naar kijken. Maar we vinden het gevaarlijk, we vinden het een probleem. En we hopen dat we daarmee de partners die er iets aan kunnen doen in ieder geval een zetje geven om er wat aan te doen.
Spreker 1: Ja, hoeveel zicht is er op wat er op die platformen precies gebeurd? Hoe dat ronselen in zijn werk gaat. Is dat wel in kaart te brengen wat voor een technieken daarvoor gebruikt worden? Hoe er ingespeeld wordt op die jongeren hun motieven?
Spreker 3: Ja, we zijn dat wel heel erg aan het bekijken, ook onder andere met onze collega's van Fier. Die zitten veel meer op geweld in afhankelijkheidsrelaties, dus ook op uitbuiting. Op sextortion en gedwongen groepsculturen. Daar zie je wel heel veel verschillende mechanismen in terugkomen, die dus ook nog verder gaan dan wat wij weten vanuit ons extremisme-perspectief. Ja, je ziet toch wel bijvoorbeeld dat jongeren naar worden, ja, uitgedaagd om bepaalde beelden van zichzelf te delen. En daar wordt dan vervolgens misbruik van gemaakt.
Spreker 2: Misschien nog niet om mensen bang te maken, maar vanuit dit gedachtegoed, dat nihilistische extremisme kan dus ook terrorisme plaatsvinden. Mensen die aanslagen plegen, zoals tegen een vruchtbaarheidskliniek. Dat je uit mensenhaat wil voorkomen dat er baby's worden geboren.
Spreker 1: Ja, want dat is gebeurd.
Spreker 2: Dat is ergens in Amerika gebeurd, maar ook school shootings. Dat is toch ook wel een effect wat we dat is. In Europa is dat zeldzaam, want we hebben hier gelukkig minder vuurwapens. Maar dit gedachtegoed kan leiden tot aanslagplegers die hun mensen haat uiten door middel van school shootings. En dat is een voorstelbaarheid. Dat hebben we. Het is in Turkije is zo'n geval. In Indonesië is een geval geweest. De voorstelbaar heeft dat dit kan plaatsvinden. Wij zien dat toch als een Amerikaans fenomeen school shooting, maar eigenlijk het gedachtegoed van die Columbine high aanslagplegers. Het wordt afgedaan als ach, die Amerikanen hebben vuurwapens en jongeren met problemen. Dat bij elkaar leidt hiertoe. Maar eigenlijk zeg je dit is een manier van denken. Dat is een ideologie. Die trekt mensen aan. Er zitten mensen in die andere werven en dat fenomeen is. Ideologie als gewelddadige ideologie kan leiden tot meer geweld, Daarom moet je. Moet je alert zijn hierop. Dat mensen vanuit dit gedachtegoed ook zoiets akeligs kunnen doen als een school shooting.
Spreker 1: Omdat we dus in het verleden hebben gezien wat de effecten daarvan kunnen zijn. Ja, als dat, als dat uiteindelijk misschien leidt in bepaalde gevallen tot terroristisch geweld.
Spreker 2: In essentie is het wel dit soort geweld waar we tegen waarschuwen.
Spreker 1: Je kijkt dus naar het fenomeen en hoe ook de fascinatie door geweld en wreedheid maakt dit natuurlijk extra urgent, omdat je zegt er is eigenlijk al. Er wordt dan een soort voedingsbodem gelegd om dat misschien in hele bepaalde zeldzame gevallen zelf te gaan doen en dan zijn de gevolgen meteen heel groot en niet te overzien.
Spreker 2: Ja, en de reflex in Nederland is vaak van: maar dat zien we nog niet in eigen land. Maar soms duurt het dan even voor dat we dat wel zien, helaas. Jullie kennen misschien de lessen van wat in Amerika gebeurt komt 5 tot 10 jaar, nu steeds sneller gebeurt, ook in Europa. En wat in Europa gebeurt, kan ook in Nederland gebeuren. En nou zitten er grote verschillen tussen als je bijvoorbeeld kijkt naar rechts-extremisme. In Duitsland is alles tandjes erger en zwaarder dan wat hier gebeurt, maar het is wel onze taak om in het dreigingsbeeld daar op de wijzen en op de voorstelbaarheid dat zoiets ook hier kan gebeuren.
Spreker 1: Ja, en het dreigingsbeeld is natuurlijk niet per se om bang te maken of angst aan te jagen, maar meer ook om te laten zien welke trends er zijn en waar misschien aandacht voor nodig is vanuit verschillende hoeken, om te zorgen dat die risico's afgedekt worden.
Spreker 2: Ja, het idee is dat als je een keer erover hebt nagedacht, dat het dan makkelijker is om je ergens op voor te bereiden en om te voorkomen. En misschien voor degene die in de zorg zitten of met casuïstiek te maken hebben om eerder iets te zien waar je misschien nog niet zo gauw van hebt gehoord.
Spreker 1: Ik kan me voorstellen dat voor jullie als LSE dat ook belangrijk is, dat meer mensen in de omgeving van bijvoorbeeld die jongeren op de hoogte zijn van de trends, de signalen, noem maar op, zodat ze ook daar iets mee kunnen doen of bij jullie een melding kunnen maken bijvoorbeeld.
Spreker 3: Ja, absoluut. Het is heel erg goed dat mensen weten dat dit, dat dit speelt en dat er dat er hulp gevraagd kan worden als je denkt dat het nodig is. Ik denk dat wat wij altijd aanraden is om altijd met jongeren in gesprek te blijven. Dus ook over die online wereld. Dat kan ook op een hele positieve manier. Je hoeft niet alleen over de gevaren te praten, maar het is heel belangrijk om zicht te hebben op wat je kind online allemaal doet. En ik denk dat signalen zoals, soms kunnen het hele vage signalen zijn, zoals nou, mijn kind trekt zich wat meer terug. Stopt ineens met een hobby, is wat stiller dan normaal. Dat kan soms al aanleiding zijn om eens te vragen van goh, wat, wat speelt daar en stop dat niet weg, maar ga vooral dat gesprek aan. Met elkaar aan de keukentafel. Want ja, waar je vroeger nog wel zei tegen je kinderen van nou, je mag niet in een bepaalde straat komen of je moet voor het donker thuis zijn. Is dat soort advies in de online wereld er nog niet. Ja, het lijkt nog niet te bestaan soms. Terwijl het natuurlijk meer dan logisch is dat je wilt weten wat je kind, met wie je kind bijvoorbeeld allemaal praat online. Nog een ander element dat denk ik relevant is. Ook om toe te voegen aan dit fenomeen is het gamification verhaal. Je ziet dat jongeren in die groepen terecht komen en dat er inderdaad, als het gaat om echt ernstige vergrijpen, zoals bijvoorbeeld een school shooting, echt veel meer punten tegenover staan dan kleine, bijvoorbeeld geweldplegingen. Om je in te leven in de in de leefwereld van de jongeren die daar dus echt gevoelig voor is. Om dus bepaalde status te verkrijgen binnen zo'n groep. En als de jongere er eenmaal in zit en zo ontzettend veel geweld heeft gezien, al veel filmpjes en dingen heeft langs zien komen. Dan kan het toch zijn dat dat steeds normaler wordt en dat er door die. Een beetje. Die afstomping. Dat kinderen ook steeds meer bereid zijn om dat soort dingen te doen.
Spreker 1: Ja dus. Er zijn dus ook hele specifieke technieken ontwikkeld, eigenlijk door die in die nihilistische groeperingen om mensen daarin te trekken. Langzaam, steeds verder in dat moeras.
Spreker 3: Ja precies. En die er ook in te houden dan inderdaad, door dus inderdaad controle en manipulatie, maar dus ook wel door afpersing en dus inderdaad ook het gevoel te geven op een gegeven moment dat je dus zelf ook de rollen om kan draaien en zelf ook anderen tot slachtoffer kan maken. Wat in ieder geval die kinderen natuurlijk het gevoel geeft van ik kan hieruit komen, dus je zien dat soms als enige uitweg.
Spreker 1: Een gevaarlijke trend ook die beschreven is in het DTN. En reden dus ook om die apart nu te behandelen.