De oorlog in Oekraïne en onze nationale veiligheid

Wat betekent de oorlog in Oekraïne voor onze nationale veiligheid? In dit artikel lees je meer over de dreigingen voor Nederlandse belangen en over welke rol de NCTV speelt: in deze situatie en rond de nationale veiligheid in het algemeen. Er zijn momenteel geen aanwijzingen voor specifieke dreigingen ten aanzien van Nederland, maar de ontwikkelingen in het conflict volgen elkaar snel op. Dat maakt dat het dreigingsbeeld snel kan veranderen.

Vergroot afbeelding Protestbijeenkomst Oekraïne in Amsterdam
Beeld: ©Hollandse Hoogte

De recente agressie door de Russische Federatie aan de oostgrens van Europa werpt nieuw licht op de nationale veiligheid. De oorlog in Oekraïne geeft aanleiding om de Nederlandse veiligheidsbelangen scherp in de gaten te blijven houden. Het conflict kan verschillende effecten op ons land hebben, bijvoorbeeld op het gebied van cybersecurity of energiezekerheid. De afgelopen jaren zijn er voorbereidingen getroffen over hoe met zulke gevolgen om te gaan.

Update: 8 maart 2022
Vanaf 9 maart 2022 treedt de nationale crisisstructuur voor de opgave Opvang vluchtelingen uit Oekraïne in werking. Op 8 maart 2022 is daarover een nieuwsbericht gepubliceerd.

Rol NCTV

De rol van de NCTV is die van coördinator: tussen departementen en diensten, tussen het rijk en lokale overheden, of tussen publieke en private organisaties. De NCTV adviseert over te nemen bestuurlijke en politieke besluiten. Het Nationaal Crisiscentrum is onderdeel van de NCTV. Ook al is er geen sprake van formele opschaling van de nationale crisisstructuur: de medewerkers faciliteren wel overleggen en samenwerking, ook op het gebied van communicatie.

De Rijksoverheid houdt er rekening mee dat het conflict in Oekraïne op verschillende manieren de nationale veiligheid van Nederland kan raken.

Coördinatie

De Rijksoverheid houdt er rekening mee dat het conflict in Oekraïne op verschillende manieren de nationale veiligheid van Nederland kan raken. Hierbij valt te denken aan cyberaanvallen, die vitale delen van bestuur, infrastructuur, economie of samenleving kunnen raken. Meer concreet kan het dan gaan om communicatiesystemen en energie-infrastructuur, maar ook om ziekenhuizen of betalingsverkeer. Ook buiten de kaders van nationale veiligheid wordt er gekeken hoe het conflict impact in de samenleving kan hebben, denk hierbij aan thema’s als migratie of gevolgen voor ondernemers. De betrokken ministeries beschouwen continu de situatie op hun vakgebied, waarbij de NCTV partijen samenbrengt en verbindt. Er is contact met veiligheidsregio’s en vitale sectoren. Mocht het nodig zijn, dan kan het kabinet de nationale crisisstructuur activeren.

Op crisis.nl is veel informatie te vinden over eventuele risico’s en wat je kunt doen.

Adviezen voor iedereen

Naast informatie voor partnerorganisaties, vitale sectoren en andere professionals, is de informatie ook beschikbaar voor het algemeen publiek. Het is altijd goed om voorbereid te zijn op crisissituatie. De algemene adviezen die daarop van toepassing zijn, gelden ook nu. Op crisis.nl is veel informatie te vinden over eventuele risico’s en wat je kunt doen. Op Rijksoverheid.nl wordt alle informatie gebundeld over de situatie in Oekraïne en vragen die het voor Nederland kan oproepen. Voor ondernemers is gebundelde informatie te vinden op de website van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland.

Belangen kwetsbaar, dreiging complex

De NCTV is behalve coördinator en adviseur op enkele terreinen ook expert, zoals voor cybersecurity,  weerbaarheid statelijke dreigingen en contraterrorisme. De expertise op dergelijke onderwerpen vertalen we regelmatig in dreigingsbeelden. Bekend is het Dreigingsbeeld Terrorisme Nederland, maar er is ook het Dreigingsbeeld Statelijke Actoren (opgesteld door AIVD, MIVD en NCTV). Hierin is in 2021 vastgesteld dat de nationale veiligheidsbelangen kwetsbaar zijn en substantieel worden bedreigd en aangetast door statelijke actoren. Het Cybersecuritybeeld Nederland wees uit dat de dreiging die uitgaat van statelijke actoren richting de Nederlandse samenleving divers en complex is. De toegenomen digitalisering en technologische mogelijkheden vergroten de risico’s die daarmee samenhangen.

Hybride dreigingen hebben in de situatie rond Oekraïne bijzondere aandacht.

Hybride dreiging

Hybride dreigingen hebben in de situatie rond Oekraïne bijzondere aandacht. Bij een hybride campagne worden naast militaire middelen bijvoorbeeld ook propaganda en nepnieuws gebruikt om de (lokale) bevolking op een verkeerd been te zetten, maar ook het hacken van vitale infrastructuur of communicatiemiddelen.  Ook als Nederland zelf geen direct doelwit is van een hybride campagne, kan Nederland als gevolg van nevenschade hiervan toch gevolgen ondervinden.

Misleiding door (des)informatie

In tijden van oorlog worden feiten en woorden ook vaak ingezet als conflictmiddel. Desinformatie is bewust misleidende en onjuiste informatie, opzettelijk verspreid met kwade intentie. Desinformatie kent veel vormen, maar kan onder andere bestaan uit berichten met verdraaide of uit de context gehaalde feiten. Soms zit er een uit z’n verband getrokken kern van waarheid in. Dat maakt het lastig om het van betrouwbare berichten te onderscheiden. Desinformatie kan verwarring veroorzaken bij burgers. Het is doorgaans ook gericht op het vergroten van de verdeeldheid in een samenleving en is daarmee een risico voor de Nederlandse nationale veiligheid. Informatie over hoe desinformatie te herkennen is te vinden op deze pagina.

Op dit moment zijn de cyberaanvallen vooral gericht op doelwitten binnen Oekraïne en Rusland.

Ontwikkeling van de cyberdreiging

Het conflict in Oekraïne heeft ertoe geleid dat partijen in het conflict digitale middelen inzetten of dat van plan zijn. Op dit moment zijn de cyberaanvallen vooral gericht op doelwitten binnen Oekraïne en Rusland. Dit kan echter veranderen als de focus van de Russische Federatie verschuift. Naast statelijke actoren mengen nu ook andere actoren zich in het conflict, zoals hacktivisten (Anonymous, pro-Oekraïens) en cybercriminelen gelieerd aan de Russen (zoals de Conti ransomwaregroep). Daarnaast heeft de Oekraïense regering een oproep gedaan aan internationale hackers om zich aan te sluiten bij een ‘cyberleger’ in de strijd tegen Rusland. Doordat er meer actoren betrokken zijn bij het conflict, maakt dit het dreigingsbeeld ondoorzichtig en onvoorspelbaar. Verder maakt dit het zeer complex om acties toe te kennen aan specifieke partijen.

Impact op Nederland

Digitale aanvallen op de Russische Federatie die daadwerkelijk vitale diensten uitschakelen zullen ongetwijfeld tot een reactie leiden. Cyberaanvallen kunnen voeding zijn voor het Kremlin narratief dat het onder vuur van het Westen ligt en maakt deze ‘vijandige’ westerse houding ook voor Russische burgers merkbaar. Digitale aanvallen kunnen door Rusland gezien worden als een aanleiding om een digitale tegenaanval te starten.

Als Nederland(se infrastructuur) misbruikt wordt bij aanvallen op Rusland, kan ook NL een doelwit worden van Russische tegenacties. Daarnaast is gebruik van Nederlandse infrastructuur slecht voor de internationale reputatie. Ook kunnen cyberaanvallen vanuit Rusland plaatsvinden op strategische of symbolische locaties.

Verschillende soorten aanvallen zijn voorstelbaar. Zo kunnen er (pogingen tot) het besmetten van systemen plaatsvinden ten behoeve van spionage, phishing-campagnes, de inzet van ransomware, DDoS-aanvallen of wiper malware.

Impact op de nationale veiligheid is op dit moment niet aan de orde, maar het is voorstelbaar.

Voorstelbaar

Impact op de nationale veiligheid is op dit moment niet aan de orde, maar het is voorstelbaar. Een tegenreactie, nevenschade, spillover effecten of cyberaanvallen op strategische/symbolische locaties kunnen leiden tot verstoring van digitale processen. Die verstoring kan tijdelijk zijn (bijvoorbeeld bij DDoS-aanvallen), maar ook langduriger aanhouden (bijvoorbeeld bij ransomware) of zelfs destructief van aard zijn (bijvoorbeeld bij wiper malware). Afhankelijk van de schaal en duur van de verstoring kan dat leiden tot verstoring van vitale processen en/of maatschappelijke ontwrichting.

Basismaatregelen voor weerbaarheid tegen cyberaanvallen: 

Het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) biedt actuele informatie naar aanleiding van de ontwikkelingen in het conflict tussen Rusland en Oekraïne. Op de site van het NCSC wordt een tijdlijn bijgehouden met informatie over gerapporteerde digitale aanvallen. Daarnaast geeft het NCSC er algemene en specifieke adviezen om de weerbaarheid tegen cyberaanvallen te verhogen.

Achtergrondinformatie

Achtergrondinformatie

Nationale veiligheid
Nationale veiligheid gaat over het beschermen van ons land, onze democratie, onze inwoners. In een complexe, veranderende en steeds meer gedigitaliseerde wereld is Nederland kwetsbaar voor dreigingen. Cyberaanvallen, buitenlandse inmenging, terrorisme, pandemieën – het zijn dreigingen voor onze nationale veiligheid die zich op vele manieren voordoen en waartegen we ons land willen beschermen.

Netwerk van organisaties
Dag in, dag uit werken daar veel partijen aan, zoals politie, OM en inlichtingen- en veiligheidsdiensten. Maar ook andere partijen leveren een onmisbare bijdrage: van gemeenten tot departementen, van wetenschappers tot aanbieders van vitale processen en internationale partners. In dat netwerk is er één organisatie die de gezamenlijke inzet op het gebied van nationale veiligheid coördineert: de NCTV.

NCTV
Bij nationale veiligheid gaat het steeds om een afweging: welke dreigingen signaleren we, welke belangen willen we beschermen en hoe brengen we vervolgens onze weerbaarheid op orde. De NCTV benadert die driehoek ‘belangen – dreigingen – weerbaarheid’ integraal. Dat doen we op onderwerpen waar de maatschappij om vraagt. Op dit moment zijn dat drie maatschappelijke opgaven: contraterrorisme, cybersecurity en statelijke dreigingen. Op deze actuele thema’s ontwikkelen we samen met onze partners een palet aan weerbaarheidsverhogende instrumenten. Van wetgeving tot maatregelen.