De jihadistische geweldsdreiging in Nederland is al jaren het belangrijkste bestanddeel van de terroristische dreiging. Het gaat hierbij hoofdzakelijk om het risico van door Islamitische Staat (ISIS) aangestuurde, gestimuleerde en geïnspireerde aanslagen.
De meeste aanslagen in Europa worden uitgevoerd door alleen handelende daders. De dreiging van transnationale netwerken is enigszins verminderd, maar de netwerkstructuren blijven in Europa bestaan en zouden in de toekomst bij eventuele vermindering van contraterrorisme (CT)-acties weer meer dreiging kunnen vormen. Het aanbod van jihadistisch materiaal op het internet blijft veelvuldig aanwezig en ook een jonge generatie inspireren. In sommige gevallen mondt de online radicalisering uit in toepassing van geweld.
De oorlog in Iran leidt tot een verhoogde aanslagdreiging in Europa, inclusief Nederland. Deze dreiging staat echter niet in direct verband met de klassieke jihadistische dreiging, maar lijkt voort te komen uit pro-Iraanse groepen. Mogelijk speelt Iran zelf daarbij ook een rol. Vooral Joodse, Israëlische en Amerikaanse locaties zijn hierbij voorkeursdoelwit.
Jihadistische aanslagen en arrestaties in Europa
Beperkt aantal jihadistische aanslagen, wel veel arrestaties
Het normbeeld van de jihadistische aanslagen in Europa blijft grotendeels onveranderd. Het aantal aanslagen in Europa is relatief beperkt. Diverse arrestaties in verband met aanslagvoorbereiding in Europa, onder meer in Nederland, benadrukken echter dat verscheidene jihadistische aanslagen (op termijn) zijn verijdeld. Er is dus nog wel degelijk bij diverse geradicaliseerde personen in Europa, inclusief Nederland, de intentie om aanslagen te plegen.
De aanslagen van de laatste jaren worden veelal uitgevoerd met eenvoudig verkrijgbare middelen en vaak gepleegd door alleen handelende daders. Aanslagen door een of twee daders die gebruikmaken van eenvoudige aanslagmiddelen (zoals steekwapens) leiden doorgaans tot een kleiner aantal slachtoffers dan aanslagen die worden uitgevoerd door internationale terroristische organisaties. Er zijn ook aanwijzingen dat jihadisten overwegen andere aanslagmethodes toe te passen, zoals met drones. De doelwitselectie van jihadisten in het Westen loopt uiteen: van Joodse en Israëlische doelwitten tot willekeurige burgers op openbare plekken.
Het gedachtegoed van ISIS blijft de laatste jaren geradicaliseerde personen inspireren tot het plegen van geweld. ISIS of aan ISIS verwante mediastructuren blijven aan de hand van actuele gebeurtenissen in de wereld oproepen tot het plegen van aanslagen in Europa. Godslastering en de oorlog in Gaza bleken de afgelopen periode echter geen duidelijke katalysatoren voor jihadistisch geweld.
Ontwikkelingen rondom ISIS en al Qa'ida
ISIS-netwerken in Europa
Behalve de dreiging van de bovengenoemde door ISIS geïnspireerde aanslagen, is er nog steeds het risico van door ISIS aangestuurde of gestimuleerde aanslagen. Het feit dat het relatief eenvoudig is om via het internet contact te leggen met onderdelen van ISIS versterkt dit risico. Nog steeds zijn er aan ISIS-gelieerde netwerken in Europa die op termijn weer actief kunnen worden.
Online jihadisme
Jihadistische propaganda is online volop aanwezig en eenvoudig toegankelijk. Jihadistische propaganda, groepen en netwerken bevinden zich op zowel mainstream sociale media als op berichtenapplicaties en alternatieve platformen. Een deel van de jihadistische propaganda wordt door de ISIS-provincies zelf geproduceerd. Andere jihadistische online netwerken staan organisatorisch los van de ISIS-provincies, maar bieden online materiaal dat overeenkomt met de ideologische opvattingen en geweldsinstructies van ISIS.
De duurzame online aanwezigheid zorgt ervoor dat het jihadistische gedachtegoed in stand blijft, hetgeen leidt tot nieuwe aanwas van jihadisten en het mogelijk vergroten van hun actiebereidheid.
ISKP
Diverse arrestaties in Europa leidden ertoe dat aan ISKP-verbonden netwerken in Europa in 2025 minder terroristische activiteiten ontplooiden. De dreiging vanuit ISKP tegen het Westen is echter geenszins definitief weg. ISKP is een veerkrachtig onderdeel van ISIS, dat eerder na militaire tegenslagen zich wist te transformeren tot de voor het Westen gevaarlijkste ISIS-provincie.
ISIS in Syrië en Irak
ISIS-Syrië pleegde in Syrië na 2024 weliswaar iets meer aanslagen dan voorheen, maar zowel de absolute als relatieve groei is nog bescheiden. Het is echter de vraag of, en hoe, de gewijzigde krachtsverhoudingen in het noorden en oosten van Syrië effect zullen hebben op speelruimte voor en activiteiten van ISIS. Daarbij is vooral van belang of de autoriteiten in Damascus, de Syrische-Koerden en landen uit de anti-ISIS coalitie, in het bijzonder de Verenigde Staten, zich zullen blijven inzetten in de strijd tegen ISIS in Syrië en Irak.
Jihadisme uit Afrika
Veel jihadistische groepen op het Afrikaanse continent bestaan uit aanhangers van ISIS. Anders dan in grote delen van het Midden-Oosten zijn in Afrika echter nog steeds grote aftakkingen van al Qa’ida actief, zoals Jama’at Nasr al-Islam wal-Muslimin (JNIM) in de westelijke Sahel en Al Shabaab in Oost-Afrika. Ideologisch gezien zijn deze groepen sterk antiwesters en kunnen ze op termijn wel een directe dreiging vormen tegen het Westen. Dreiging kan bijvoorbeeld uitgaan van westerse uitreizigers die zich bij vooral afdelingen van ISIS hebben aangesloten, eventuele netwerken die zij in Europa kunnen onderhouden, of als zij met eventuele aanslagplannen terugkeren.
Al Qa'ida
De dreiging van Al Qa'ida (AQ) in en tegen het Westen is sinds de jaren 2000 afgenomen, maar de activiteiten van AQ in Afrika nemen de laatste jaren toe. De Verenigde Naties hebben wel aanwijzingen dat AQ in toenemende mate wederom een extern programma met ‘spectaculaire’ aanslagen ambieert. Ook blijft AQ in propaganda onverminderd oproepen tot het plegen van aanslagen. De vraag is of AQ de operationele capaciteit heeft om dit waar te maken.
Nederlandse jihadistische beweging
Jihadistische beweging is zeer gemêleerd en vooral online actief
De jihadistische beweging in Nederland bestaat uit enkele honderden personen die in meer of mindere mate het jihadistisch gedachtegoed van ISIS uitdragen. In verscheidene gevallen radicaliseren personen verder en willen zij geweld plegen. De jihadistische beweging in Nederland ontbeert leiderschap, structuur of verregaande organisatiegraad.
De oude gekende fysieke jihadistische netwerken in Nederland vormen momenteel slechts een beperkte terroristische dreiging. Personen binnen dit milieu hangen mogelijk nog het jihadistische gedachtegoed aan, maar ontplooien nauwelijks nog jihadistische activiteiten. Relevanter voor de dreiging zijn zij die grotendeels online radicaliseren. Via onder meer sociale media consumeren zij actief jihadistische propaganda en kunnen zij onderdeel uitmaken van online netwerken. Binnen deze netwerken wordt ISIS-propaganda gemaakt, vertaald, bewerkt en weer verder verspreid. Het is niet altijd duidelijk of terroristische uitingen binnen deze online netwerken wijzen op een daadwerkelijke geweldsintentie of dat er eerder sprake is van grootspraak of hang naar aandacht. Een verdere zorg is dat uit de huidige online contacten tussen personen met jihadistische overtuigingen op termijn jihadistische netwerken ontstaan die nieuwe terroristische dreiging kunnen gaan vormen tegen Nederland.
Uitreizigers, terugkeerders en detentie
Binnen de jihadistische beweging in Europa, inclusief Nederland, is er de laatste jaren weer interesse om uit te reizen en zich aan te sluiten bij terroristische groeperingen, bijvoorbeeld in Syrië, Somalië of Afghanistan. In absolute aantallen is het aantal geslaagde uitreizen vanuit Nederland zeer beperkt. Nederlandse uitreizigers kunnen een terroristische dreiging vormen tegen Nederland, aangezien zij medestanders in ons land kunnen stimuleren een aanslag te plegen of hen daarbij ondersteuning bieden.
De meeste Nederlandse uitreizigers bevinden zich in Syrië. Een deel begeeft zich vrijelijk in het gebied dat onder controle staat van het nieuwe bewind. Zij zijn waarschijnlijk niet voornemens om terug te keren naar Nederland.
Waar in de periode 2014–2019 nog sprake was van verschillende aanslagplots door terugkeerders in Nederland, gaat van de grote meerderheid van de uitreizigers en terugkeerders nu geen geweldsdreiging meer uit. Ook is er nauwelijks sprake van een mobiliserende invloed vanuit deze groepen op de Nederlandse jihadistische beweging.
Impact oorlog tegen Iran op terroristische dreiging
Met Israëlisch-Amerikaanse oorlog tegen Iran neemt terroristische dreiging in Europa toe
Israël en de Verenigde Staten (VS) vielen eind februari 2026 Iran aan, wat leidde tot militaire escalatie in het Midden-Oosten. Dit gewapende conflict vertaalt zich in een verhoogde dreiging tegen Israëlische, Joodse en Amerikaanse doelwitten, ook in Nederland. Het ‘raamakkoord’ van medio juni, dat een opstap moet zijn voor verdere onderhandelingen over beëindiging van de oorlog tussen de VS en Iran, neemt die dreiging niet (direct) weg. Zowel doelwitten in Europa als Europese belangen in het buitenland kunnen prominenter in het vizier komen van Iraanse veiligheidsdiensten of aan Iran gelieerde (semi-)statelijke actoren, dan wel terroristische, gewelddadig extremistische, of statelijk aangestuurde criminele groepen, proxy’s en personen. Hierbij zijn samenwerkingsverbanden op voorhand niet uit te sluiten.
De aanslagenreeks op Joodse, (veronderstelde) Amerikaanse en pro-Israëlische locaties in onder meer Nederland, die werd opgeëist door de tot voor kort onbekende groepering Harakat Ashaab al-Yamien al-Islamiyya, past mogelijk in het hiervoor geschetste beeld.
Mogelijke koerswijziging Hamas in Europa
De rechtbank in Berlijn veroordeelde in maart 2026 vier mannen voor lidmaatschap van Hamas. De zaak draaide om het opzetten en het beheren van wapenvoorraden in meerdere Europese landen. De rechtbank benadrukte dat Hamas hiermee operationele maatregelen in Europa ter voorbereiding op mogelijke aanslagen op Israëlische of Joodse instellingen.
Hamas zelf ontkent stelselmatig aanslagen in Europa voor te bereiden. Voor zover bekend heeft Hamas nog nooit een aanslag gepleegd in Europa. Een daadwerkelijke koerswijziging van (facties binnen) Hamas, mogelijk geïnstigeerd door de oorlog van Amerika en Israël tegen Iran, zou de dreiging tegen vooral Joodse en Israëlische doelwitten in Europa verder verhogen.
Audiofragment over jihadisme en radicale islam
Jihadisme
Jihadisme
DownloadSpreker 1: De dreiging vanuit het jihadisme is al jaren een bepalende factor voor het dreigingsniveau. Wat zijn de belangrijkste ontwikkelingen op dat gebied?
Spreker 2: Dat er jihadistische dreiging is en blijft. Ik heb vaak gedacht het is nu wel een keer klaar ermee. En onder andere na de golf van aanslagen, na 9/11 en zo een jaar of tien later leek de beweging dood. Toen gebeurde Syrië en kwam ISIS op. Of IS, hoe je het wil noemen en werd. De jihadistische beweging werd tien keer zo groot. Een jaar of zes geleden, voor de corona, leek het ook weer einde verhaal. Maar het gedachtegoed leeft online. Zowel Al-Qaida als ISIS bestaan nog als organisaties.
Spreker 1: Dus misschien kleiner in beweging, maar nog groot in gedachtegoed zou je dan kunnen zeggen.
Spreker 2: Kleinere beweging staat ter discussie als je naar Afrika kijkt. Daar zijn jihadistische bewegingen groot en bewapend. En hebben ook territoriaal behoorlijk wat invloed. Maar. Maar in Europa zit iedereen die we gevaarlijk vinden vast of wordt eruit gehaald als die gevaarlijk wordt. Maar online is de wereld. Het is alles blijft en het trekt nog steeds aan.
Spreker 1: Ja, en het aantal aanslagen, zou je kunnen zeggen in Europa neemt af. Tegelijkertijd worden er nog steeds wel mensen opgepakt die met een jihadistisch motief. Jihadistisch terroristisch motief aanslagen voorbereiden. Wat zegt dat? Dat de dreiging dus toch nog re‘el is, daarvan.
Spreker 2: Zeker heel reëel. Het hele feit dat er nog steeds nu vaak jonge mensen worden opgepakt, die zijn serieus bezig, zijn op zoek naar wapens, naar explosieven, zoeken vrienden op, willen samen iets, iets doen. Het hele feit dat dat bestaat, en ja.
Spreker 1: Maakt het nog steeds een van de belangrijke onderdelen van de DTN waar je nu naar kijkt. Ja, ja, dit is ook iets waar het LSE naar kijkt. Jihadisme blijft een van de ontwikkelingen ideologieën waar misschien jullie het meeste meldingen over binnenkrijgen. Kan je daar wat over vertellen?
Spreker 3: We zien inderdaad nog wel dat jihadistische dreiging nog steeds een van de grotere verschijningsvormen is in onze casuïstiek. Wel denken we altijd als je kijkt naar de hulpvragen die we erover krijgen, dan is het ook echt de grootste vorm. We hebben zelf al zo onze vermoedens dat dat misschien ook is, omdat mensen het sneller signaleren, dat ze misschien ook sneller bezorgd zijn als ze bijvoorbeeld niet goed kunnen begrijpen wat, zeg maar, tussen aanhalingstekens, normale geloofsuitingen zijn van de islam en dan misschien snel denken dat iets zorgelijk is. Dus daar proberen we altijd genuanceerd in te zijn. We zien ook wel veel hulpvragen die helemaal niet zorgelijk zijn in het kader van extremisme.
Spreker 1: Jullie praten dan over islamitisch geïnspireerd extremisme. We hadden het net al even kort over dat de jihadistische beweging bijvoorbeeld ISIS zich ook verplaatst heeft naar het online domein. Daar zien we ook in toenemende mate online radicalisering. Wat is dat voor een trend die die nu zo opkomt?
Spreker 3: Nou, online radicalisering is soms een lastige term, omdat het soms een beetje impliceert volgens ons dat het alleen online gebeurt. Er gebeurt heel veel online, maar we vinden het altijd wel belangrijk om te zeggen dat er ook vaak ook voedingsbodems in de echte wereld zijn, waardoor je aangetrokken bent tot bepaalde online propaganda. Je ziet dat sommige jongeren gewoon heel zoekende zijn, dat ze zich inderdaad misschien niet gezien voelen in de huidige maatschappij. En als je dan het aanbod krijgt van online propaganda die dan tot je komt, bijvoorbeeld via social media of via bepaalde gamingplatforms, ja, dan kan dat ineens een soort van gevoel van urgentie opwekken. En sommige jongeren belanden daardoor in zorgelijke platforms. En een deel daarvan ziet dan ook echt de noodzaak om tot actie over te gaan.
Spreker 1: Ja, en dat geeft dus die jihadistische beweging, nieuwe gereedschappen, tools in handen. Eigenlijk om mensen te bereiken en te werven. Wat beschrijft de DTN over deze ontwikkeling?
Spreker 2: We benoemen heel vaak de triggers of de context die daar belangrijk voor is. Een tijd terug was dat de Koran schendingen. Mensen die anti-islam activisten noemen we dat, die korans verscheuren of verbranden. In Nederland heb je dat ook. Dat wekt woede van mensen die zich beledigd voelen. De Koran is een heilig boek, als je dat verscheurt, er verbrand, dan beledig je de islam en vinden dat je dat moet straffen, moet vergelden met geweld. Nou dat is een onderwerp. Wat als een als een trigger kan werken voor een aanslag plegen. We hebben eerder gezien. Maar Gaza of wat ivoor was er in Palestijnse gebieden en in Israël gebeurt is een permanente motor onder onder would be aanslagplegers. En die woede snappen we allemaal. Want. Want als er voortdurend kinderen worden vermoord, iedereen wordt daar om op verschillende reden woedend over. Maar als dat gekoppeld wordt aan de ideologie van Al Qaida, dan van ISIS, dan ja, dan heb je een gemene cocktail. Waar mensen zich ja boos door laten maken.
Spreker 1: Dus zij spelen in op die woede en voegen daar een terroristisch handelingsperspectief eigenlijk aan toe.
Spreker 2: Nou, terroristische groeperingen zijn vaak goed in propaganda en vooral ISIS en in sommige afdelingen van ISIS zijn daar heel handig in. En die spelen gewoon in op alles wat waarmee ze hun aanhang kunnen vergroten en waarmee ze geweld kunnen teweegbrengen. En het is ook het fenomeen valse claims. Als er ergens iemand met een mes een aanval doet, dan wordt er vaak door IS wordt er dan een claim gedaan van wij hier zitten wij achter, terwijl dat helemaal niet zo is. Maar dat draagt wel bij aan het beeld van wij zijn overal, wij kunnen overal toeslaan wanneer we willen. Kijk maar, want daar is een strijder van ons. Terwijl dat misschien iemand is die net doordraaide en om een hele andere redenen met een mes een agent aanviel, wat af en toe voorkomt.
Spreker 1: Zien jullie bij het LSE ook dan een toename in dat soort propaganda die rondgaat? Of waar meldingen over gedaan worden?
Spreker 3: Nou, ik denk dat inderdaad de online wereld wel een wereld is waar heel veel mensen zorgen over hebben. Ook heel veel mensen die dicht bij jongeren staan bijvoorbeeld. Die zitten toch wel met de handen in het haar. Die snappen niet zo goed wat er online allemaal gebeurt. Die snappen niet wat hun kinderen online doen. Er gebeurt ook best wel veel natuurlijk. Buiten het zicht om van bijvoorbeeld ouders. Dus daar zien we wel inderdaad ook vooral veel zorgen over binnen komen. En ook wel wat we altijd proberen mee te geven, is dat het vooral ook heel erg belangrijk is om als ouder bijvoorbeeld in gesprek te blijven met je kind. Ook over de leuke dingen die online gebeuren, maar ook over vervelende dingen. Zodat je het gesprek erover voert. En dat je ieder geval weet met wat voor aanbod een kind allemaal te maken krijgt.
Spreker 1: We bespraken al dat dat jihadisme nog steeds een belangrijk component is van het DTN, omdat die dreiging zeker niet weg is, maar zich wel misschien verplaatst naar andere terreinen, bijvoorbeeld de online wereld. Online radicalisering is niet alleen iets wat voorkomt in relatie tot jihadisme. Dat gaan we straks ook nog bespreken op andere terreinen. Ik wil jullie voor nu in ieder geval hartelijk bedanken voor jullie antwoorden.