Anti-institutioneel

Interviewer: Laten we kijken naar de anti-institutionele beweging in Nederland. De laatste jaren was er veel aandacht voor wat we toen soevereinen noemden. Is dat hetzelfde? 

Spreker 2: Ja, goede vraag, want we zien ook in de media dat deze termen eigenlijk heel vaak door elkaar worden gebruikt en dat soeverein eigenlijk als een soort synoniem worden gebruikt voor anti-institutioneel extremisten. Ik denk dat het belangrijk is om de nuance te maken dat. Daarnaast bestaan er allerlei verschillende subnarratieven die elk hun eigen invulling geven aan het vijandsbeeld. De soevereine zijn daar een heel prominent voorbeeld van. Zij beschouwen de overheid als illegitiem en beroepen zich op natuur of gewoonterecht en proberen zo autonoom mogelijk te leven. Een ander voorbeeld is bijvoorbeeld het narratief van satanistisch ritueel kindermisbruik. Zij geloven dat de elite zich niet alleen schuldig maakt aan onderdrukking van de bevolking, maar ook aan kinderhandel en kindermisbruik. Belangrijk is om te vermelden dat deze narratieven niet vastomlijnd zijn, maar ook elkaar kunnen overlappen en versterken. 

Interviewer: En hoe ziet die dreiging er dan uit van de anti-institutioneel extremisten? 

Spreker 2: De dreiging vanuit anti-institutioneel extremisme is de afgelopen periode onveranderd aanwezig. We zien dat een zeer klein deel van de anti institutionele extremistische beweging in staat en bereid is om terroristisch geweld te gebruiken. Dit wordt bijvoorbeeld gedaan tegen vertegenwoordigers van wat zij zien als de kwaadaardige elite. En omdat die kwaadaardige elite eigenlijk als een soort belangrijkste vijand wordt gezien, denken wij dat deze geweld dreiging zich meer uit in kleinschalige geweldsincidenten dan echt grootschalige terroristische aanslagen gericht op burgers. Daarnaast, je hebt dus de dreiging van terroristisch geweld, zien we ook meer spontane ad hoc geweldsuitbarstingen. Dit gebeurt bijvoorbeeld als anti institutioneel extremisten in aanraking komen met vertegenwoordigers van de overheid. Bijvoorbeeld als jeugdzorg op de stoep staat of deurwaarders. Dan kunnen deze groepen deze mensen bedreigen, intimideren of zelfs overgaan tot geweldpleging. Daarnaast zien we dat agressie, bedreigingen en intimidaties vanuit een bredere anti institutionele beweging het functioneren van het openbaar bestuur en het democratische rechtsorde ondermijnen. Deze anti institutionele complottheorieën kunnen het wantrouwen in de instituties versterken, bijdragen aan vijandbeelden en soms geweld legitimeren. 

Interviewer: En als we dan inzoomen op die terroristische dreiging, zijn daar voorbeelden van te geven. 

Spreker 2: In zowel 2024 als 2025 zijn er verschillende anti institutioneel extremisten aangehouden op verdenking van onder meer het voorbereiden van een terroristisch misdrijf en deelname aan terroristische organisaties. En wat we zagen bij deze aanhouding is dat er ook wapens, munitie en mogelijk explosieven werden aangetroffen. Dit laat zien dat deze verdachten echt gewelddadige intenties hadden en ook misschien wel bereid waren om geweld te plegen tegen instituties en overheidsfunctionarissen. Daarnaast zien we dat zij ook de capaciteiten hebben om daadwerkelijk een gewelddadige dreiging te kunnen vormen. Ze zijn vaak getraind in het gebruik van wapens en beschikken ook vaak een breed arsenaal aan verschillende soorten wapens. Kun je bijvoorbeeld denken aan messen, wapenstokken, maar ook kruisbogen en luchtdruk wapens. 

Interviewer: Je zegt dat er de afgelopen jaren diverse mensen zijn aangehouden op verdenking van het voorbereiden van een terroristisch misdrijf. Welk effect hebben deze aanhoudingen gehad? 

Spreker 2: Met deze aanhoudingen is de dreiging vanuit het anti institutioneel extremisme niet geheel weggenomen. Wel is het een hele belangrijke nuance dat slechts een zeer klein deel van deze groep daadwerkelijk geweld bereid is. Er is goed zicht op deze groep en de acute dreiging vanuit deze groepen die nu onder proces staan waar nu een proces tegen loopt. Die is natuurlijk wel weggenomen, maar het blijft wel dat de bredere dreiging van een anti institutioneel extremistische beweging in stand blijft. 

Interviewer: En hoe zit het dan met de soevereinen? 

Spreker 3: Het grootste gedeelte van de soevereine bewegingen is in Nederland geweldloos. Daarnaast is er een groep die uiteindelijk de strijd tegen de overheid als onvermijdelijk beschouwt. Daar komt natuurlijk wel een geweldsdreiging van uit. En dan is er nog een groep van mensen die zich probeert af te zonderen van de overheid, maar daardoor in conflict komt met de overheid. Bijvoorbeeld mensen die hun kinderen van school halen. Die komen in contact met de leerplichtambtenaren, mensen die geen belasting meer willen betalen of hun boetes niet meer willen betalen. Dan komt uiteindelijk toch de politie aan de deur. Dan kan dat natuurlijk ook wel leiden tot geweldsincidenten.