Situatie Noord-Syrië̈

ISIS kan wellicht profiteren van de veranderde situatie in Noord-Syrië̈. ISIS-leider al-Bagdadi is gedood maar de ondergrondse jihadstrijd gaat door. De situatie in Noord-Syrië kan ervoor zorgen dat ISIS zich hergroepeert. Uitreizigers in het gebied kunnen mogelijk uit kampen ontsnappen en ongecontroleerd naar Europa komen.

De ontwikkelingen in Noord-Syrië volgend op de inval van Turkije kunnen op termijn de dreiging van ISIS doen toenemen. De kans bestaat dat ISIS gebruik maakt van de situatie om te hergroeperen. Verder is het mogelijk dat ISIS-leden ontsnappen uit detentie en ongecontroleerd terugkeren naar West-Europa waar ze een dreiging kunnen vormen. Het gaat hier om terugkeerders die jarenlang bij ISIS zijn gebleven en zijn blijven vechten totdat ISIS militair werd verslagen. Van deze terugkeerders kan worden aangenomen dat ze veelal geen afstand hebben genomen van het gewelddadige gedachtengoed van ISIS en ervaring hebben met wapens, explosieven en extreem geweld. Van hen kan op langere termijn een dreiging blijven uitgaan ook als ze na terugkeer een straf hebben uitgezeten.

Situatie in detentiekampen Syrië

Voor zover bekend zijn er geen Nederlandse uitreizigers vrijgekomen uit detentie door de recente ontwikkelingen in Noord-Syrië sinds het begin van de Turkse militaire operatie in oktober 2019. De afgelopen tijd is veel bekend geworden over de verslechterde veiligheidssituatie in met name opvangkamp al-Hol (ook: al-Hawl), waar de invloed van ISIS groeiende is. De slechte veiligheidssituatie in de kampen biedt ISIS de mogelijkheid om significante invloed uit te oefenen op de bewoners. De hoeveelheid bewakers zou ontoereikend zijn om het grote aantal gedetineerde vrouwen onder controle te houden: er zijn 400 bewakers op duizenden vrouwen. In een deel van het kamp waar de buitenlandse uitreizigsters zich bevinden - omgedoopt tot ‘de berg Baghuz’ (de plaats waar ISIS militair werd verslagen) - zouden de bewakers al drie maanden niet zijn geweest. Een recente poging tot het doorzoeken van dit deel van het kamp op wapens, leidde eerder bijna tot een massale en gewelddadige opstand. De aanwezigheid van vuurwapens in het kamp is reeds een feit.

Ondertussen neemt de onvrede over de humanitaire omstandigheden onder de vrouwen toe, en daarmee de boosheid. De meer radicale vrouwen zouden in de kampen de normen van het ‘kalifaat’ opleggen aan anderen, waarbij in sommige gevallen geweld niet wordt geschuwd. De laatste tijd nemen gewelddadige moorden in het kamp toe, onder andere gepleegd door foreign fighters op Iraakse en Syrische gedetineerden en burgers, alsook het geweld richting de bewakers. Voor vrouwen blijkt het relatief makkelijk de kampen te ontvluchten of geld/spullen de kampen in te laten smokkelen.

Naarmate de humanitaire omstandigheden verslechteren, neemt de kans toe dat meer vrouwen een vluchtpoging ondernemen of op een andere manier vrijkomen. Voormalig ISIS-leider al-Baghdadi riep in een audioboodschap van 16 september 2019 op om gevangen ISIS-aanhangers te bevrijden. Het lot van jihadistische gevangenen – in Nederland en buiten Nederland – is een belangrijk terugkerend gespreksthema op Nederlandse jihadistische online platformen.

Dreiging van terugkeerders

Op 22 november oordeelde het Haagse gerechtshof in hoger beroep dat de overheid zich niet actief hoeft in te spannen om 56 kinderen van ISIS-vrouwen naar Nederland te halen. Door deze uitspraak is het onwaarschijnlijk dat op korte termijn een grote groep vrouwen en kinderen vanuit Syrië naar Nederland komt. Wel keerden op 19 november twee vrouwelijke uitreizigers terug via Turkije. Eén van hen bevond zich in Turkse vreemdelingendetentie en keerde, conform staand beleid, terug onder begeleiding van de Koninklijke Marechaussee. De andere werd met haar twee kinderen door Turkije uitgezet naar Nederland nadat haar Nederlanderschap op 30 oktober jl. was ingetrokken.

Zoals eerder beschreven in DTN kan van toekomstige terugkeerders een dreiging uitgaan. Zij hebben in veel gevallen lang bij terroristische groepen verbleven en strijdervaring opgedaan. Daar hebben ze vaak excessief geweld meegemaakt en zijn ze onderwezen in de jihadistische geweldsideologie. Ook hebben ze waarschijnlijk ervaring met wapens en explosieven opgedaan. Ook van vrouwelijke jihadisten gaat een potentiële dreiging uit. Er zijn enkele gevallen bekend van vrouwen die betrokken waren bij aanslagdreiging in Europa. Daarnaast gaat er een indirecte dreiging uit van vrouwen in jihadistische netwerken. Zo kunnen zij ondersteunende taken verrichten, hun kinderen met jihadistisch gedachtegoed indoctrineren, geld inzamelen ten behoeve van de jihadistische strijd en propaganda produceren en verspreiden.

Er zijn geen recente voorbeelden van betrokkenheid van vrouwen bij aanslagplanning in Nederland. Van jihadistische vrouwen gaat in ons land vooral een indirecte dreiging uit. Er zijn geen aanwijzingen dat eventueel terugkerende vrouwen wat betreft directe geweldsdreiging sterk afwijken van de jihadistische vrouwen die al in Nederland zijn. Wel kunnen sommige vrouwen door hun ervaringen in Syrië, de status die zij daar mogelijk aan ontlenen, de langdurige indoctrinatie en de confrontatie met geweld, een versterkende rol in de beweging innemen, vooral na eventuele detentie. Het is daarnaast mogelijk dat andere vrouwen zich juist vanwege negatieve ervaringen afkeren van het jihadisme. Verder zullen terugkeerders, zowel mannelijk als vrouwelijk, worden aangehouden en vervolgd door het OM en dus worden gedetineerd alvorens zij terugkeren in de samenleving.

Overigens zijn er ook risico’s voor de (nationale) veiligheid indien Nederlandse uitreizigers in detentie of opvangkampen in Syrië blijven. Daar kunnen nieuwe terroristische netwerken ontstaan. Door de onzekere situatie in Noord-Syrië is het mogelijk dat zowel mannelijke als vrouwelijke uitreizigers ontsnappen of worden vrijgelaten. In dat geval kunnen zij zich opnieuw aansluiten bij terroristische organisaties en is er waarschijnlijk sprake van verminderd zicht en controle op hun activiteiten. Voorts zouden zij onder de radar kunnen terugkeren.

ISIS-leider al-Baghdadi gedood

De dood van al-Baghdadi door een operatie van het Amerikaanse leger op 27 oktober 2019 is een grote tegenslag voor ISIS. Veel ISIS-aanhangers hebben een eed van loyaliteit aan de zogenaamde ‘kalief’ afgelegd. De gevolgen van het overlijden van al-Baghdadi voor ISIS moeten echter ook niet worden overschat. ISIS zal niet verdwijnen. De groepering heeft weliswaar haar boegbeeld verloren, maar de ondergrondse jihadstrijd van ISIS in haar kerngebied (Syrië en Irak) gaat door. De kans bestaat wel dat individuele ISIS-aanhangers zijn dood zullen aangrijpen om wraak te nemen en aanslagen te plegen.

Deze tekst is onderdeel van DTN 51.