Polarisatie en extremisme

Verdeeldheid in de samenleving houdt de potentie om de openbare orde te verstoren. Actievoerders organiseren zich rondom uiteenlopende thema’s. Anti-overheidssentimenten spelen een rol bij enkele grootschalige protesten. In sommige gevallen ontspoort activisme in het gebruik van geweld door een klein deel van de actievoerders.

Geweld tegen bijeenkomst Kick Out Zwarte Piet

Dat het opkomen voor het ‘eigene’ rond een kinderfeest als Sinterklaasfeest zelfs kan leiden tot openlijke geweldpleging tijdens een vergadering werd vrijdagavond 9 november in Den Haag zichtbaar. De achtergrond van de tientallen voorstanders van Zwarte Piet die daar een bijeenkomst van Kick Out Zwarte Piet (KOZP) met veel geweld verstoorden is nog onbekend. Deze actie kan niet los worden gezien van boze gevoelens van ontevreden burgers tegenover de gemeente Den Haag, welke bij de organisatie van de intocht had geopperd om, in lijn met de nationale intocht, louter roetveegpieten te gebruiken. Dit streven leidde twee dagen voor het geweld al tot een verhitte demonstratie in Scheveningen, waar honderden mensen onder de leus “Vreugdevuren, kerst of Zwarte Piet, afwijken van onze tradities doen wij niet” bij elkaar kwamen. Los van deze lokale component is het geweld een duidelijke illustratie van de haat die de tegenstanders van het ‘traditionele’ Sinterklaasfeest bij een groepje voornamelijk blanke Nederlanders oproept. Omdat een kleine groep activisten tegen Zwarte Piet heeft aangekondigd ook de komende jaren met volharding door te gaan om alle intochten van Zwarte Piet te ontdoen, zal de polarisatie rond deze cultuurstrijd aan de flanken niet worden beslecht met een beroep op matiging en redelijkheid. Daarbij zorgt sinds 2018 de aanwezigheid van voetbalhooligans tijdens verschillende intochten voor extra onrust.

Links-extremisme en klimaatactivisme

In tegenstelling tot gefragmenteerd en marginaal georganiseerd extreemrechts en rechts-extremistische Nederland, weten actievoerders ter linkerzijde van het spectrum elkaar te vinden op bepaalde thema’s, zoals klimaat. Het elan van buitenlandse protestbewegingen, met name in het Verenigd Koninkrijk en Duitsland waar soms duizenden personen op de been gebracht worden, woelt het Nederlandse klimaat-activistische landschap drastisch om. Internationaal geïnspireerde bewegingen kennen in Nederland een nieuwe aanwas van enkele honderden actievoerders, die op legale wijze, bijvoorbeeld via demonstraties, politiek- en maatschappelijk urgentiebesef voor klimaatverandering willen aanwakkeren. Deze aanwas komt grotendeels vanuit (internationale) studenten en jongeren die niet eerder politiek actief waren. Daarnaast manifesteren activistische bewegingen zich middels, wat zij noemen, ‘geweldloze burgerlijke ongehoorzaamheid’. Grootschalige blokkades door Extinction Rebellion in Amsterdam tijdens een internationale actieweek van 7 oktober 2019 laten zien hoe dergelijke bewegingen zich uitspreken tegen geweld, maar wel actief bereid zijn de openbare orde te verstoren, de wet te overtreden en gearresteerd te worden.

Reacties 'boerkaverbod'

De invoering van het verbod op gezichtsbedekkende kleding in bepaalde publieke ruimten – in de volksmond het ‘boerkaverbod’ – heeft tot dusver vooral online een mobiliserende werking gehad. Net voor de invoering van het verbod op 1 augustus 2019 nam op sociale media de aandacht voor de wet ineens sterk toe na berichtgeving van het Algemeen Dagblad waarin door een woordvoerder van het Openbaar Ministerie werd bevestigd dat een burgerarrest van nikabdraagsters was toegestaan. Een tweet van Geert Wilders (818.000 volgers) waarin de PVV-leider begrip toonde voor dat soort initiatieven zorgde voor online spanningen tussen voor- en tegenstanders van de wet omdat op sommige rechts-populistische social media-pagina’s werd gezinspeeld op burgerarresten en andere vormen van eigenrichting. In reactie hierop kwamen jihadisten en salafisten met uiteenlopende (online) initiatieven zoals de invoering van ‘buurtwachten’. In het pro-ISIS kanaal Greenb1rds werd op de dag van de invoering van het ‘boerkaverbod’ een bedreiging geplaatst tegen Nederland. Ook uitten jihadisten dreigementen jegens Geert Wilders. Er zijn geen aanwijzingen dat de personen achter deze berichten een concrete dreiging vormen.

Anti-overheidssentimenten spelen rol bij protesten tegen beleid

In de afgelopen periode hebben sterke anti-overheidssentimenten een rol gespeeld bij verschillende, soms grootschalige protesten tegen onderdelen van het overheidsbeleid, zoals die van boeren en bouwers. Gekende extremistische groepen proberen, op weinig succesvolle wijze, aansluiting te vinden bij deze manifestaties. Vergelijkbare anti-overheidssentimenten kwamen eerder voor bij protesten tegen de komst van windmolenparken. Hoewel de meeste lokale actiegroepen op vreedzame en legale wijze protest aantekenen, heeft dit verzet in Groningen en Drenthe in de afgelopen jaren extremistische vormen aangenomen. Dit leidde onder meer tot het sturen van dreigbrieven, het storten van asbest en meerdere aanhoudingen. Actievoerders met uiteenlopende achtergronden zijn verbonden door een gezamenlijk belang. De verbinding wordt niet gevonden in een ideologische overtuiging, maar in persoonlijke belangen, lokale ‘Not In My Backyard’ (NIMBY) sentimenten en een verstoorde verhouding tussen bestuur en burger. Een ervaren gebrek aan dialoog en belangenbehartiging voedt sentimenten tegen de nationale overheid en versterkt de behoefte om, via alternatieve kanalen van onderop, verzet te organiseren.

Deze tekst is onderdeel van DTN 51.