Jihadistische beweging Nederland

Aanhangers van het jihadisme vormen een belangrijk onderdeel van de terroristische dreiging voor ons land, hoewel Nederlandse jihadisten momenteel niet of nauwelijks zichtbaar zijn in het openbare domein. Religieus geïnspireerd geweld maakt een integraal onderdeel uit van het gedachtegoed van deze beweging.

De ideologie van de jihadistische strijdgroep ISIS blijft binnen Nederlandse jihadistische netwerken de belangrijkste inspiratiebron, zij het dat er sinds de val van het ‘kalifaat’ ook meer ruimte is voor kritiek op het handelen van ISIS. Nog steeds zijn er in Nederland verschillende regionale jihadistische netwerken actief, die zich concentreren in enkele grote steden. Deze netwerken zijn in meer of mindere mate met elkaar verbonden door een bovenregionaal netwerk dat wordt gevormd door actieve aanhangers. 

Zoals ook in eerdere DTN’s is beschreven wordt de Nederlandse jihadistische beweging als geheel momenteel gekwalificeerd als relatief stabiel in omvang, maar ideologisch verdeeld. De beweging is grotendeels naar binnen gekeerd en openbare uitingen vanuit de jihadistische gemeenschap, zowel fysiek als online, zijn mede door overheidsingrijpen de afgelopen jaren afgenomen. Het bereik van de jihadistische boodschap is hiermee in Nederland minder groot dan voorheen. Bovendien lijkt de beweging te verouderen en is er nauwelijks sprake van aanwas.

Jihadisten blijven op verschillende manieren uiting geven aan hun gedachtegoed. Ze proberen door middel van da’wa nieuwe aanwas te realiseren, veelal binnen de kring van familie, kennissen en gelijkgestemden. Over mobiliserende thema’s, zoals de positie van Nederlandse uitgereisde vrouwen in detentiekampen in Noordoost-Syrië, wordt binnen de beweging wel gesproken, maar van daadwerkelijke steun lijkt nauwelijks sprake. De tijdelijke versoepeling van de COVID-19-maatregelen leidde tot een opleving van de contacten van Nederlandse jihadisten met Belgische netwerken. Ondanks het feit dat Nederlandse jihadisten nauwelijks in het openbare domein zichtbaar zijn, ageerden enkelen van hen wel openlijk tegen het intrekken van het Nederlanderschap van terrorismeveroordeelden.

Kleine groep jihadisten radicaliseert online

Een kleine groep radicaliseert los van fysieke netwerken via het internet. Het betreft vooral jongeren die elkaar treffen in internationale chatgroepen die veelal besloten zijn. Zij vinden hun inspiratie in de propaganda van ISIS die via haar officiële en niet-officiële mediakanalen haar volgelingen in Europa oproept om zelfstandig aanslagen te plegen. Sommigen ontwikkelen naast een online netwerk ook een fysiek netwerk. Deze ontwikkeling vertoont parallellen met accelerationisten, waarbij rechts-extremistische jongeren eveneens in relatieve isolatie via internationale netwerken op het internet radicaliseren.

Veiligheidsrisico’s bij mogelijke terugkeer Nederlandse uitreizigers blijven bestaan

De komende jaren zal door terugkeer vermoedelijk het aantal Nederlandse uitreizigers toenemen dat, na detentie in Nederland (en in sommige gevallen in Irak of Syrië), in Nederland in vrijheid zal verblijven. De mannen vormen bij terugkeer mogelijk een geweldsdreiging, vanwege onder meer hun gevechtstraining en -ervaring. Bij de vrouwen wordt over het algemeen de geweldsdreiging lager ingeschat, omdat zij in de regel geen gevechtservaring hebben opgedaan en hun rol binnen jihadistische netwerken anders is dan die van mannen. De uitgereisde vrouwen hebben door hun ervaringen in strijdgebied, hun relatie met ISIS, hun ideologische kennis en hun internationale contacten wel de potentie om een impuls te geven aan verbindende en ondersteunende activiteiten in de Nederlandse jihadistische beweging. 

De Nederlandse minderjarigen die in Syrisch-Koerdische opvangkampen verblijven, zijn allereerst slachtoffer van de door hun ouders gemaakte keuzes en van de situatie waarin ze zich bevinden. Deze kinderen zijn doorgaans nog jong en de kans op vergaande radicalisering en indoctrinatie als gevolg van hun verblijf in het strijdgebied en de opvangkampen is vooralsnog zeer beperkt. Of, en zo ja, in welke mate, deze kinderen op termijn een dreiging kunnen vormen, zal per kind verschillen en is pas vast te stellen als zij in Nederland door experts geobserveerd en gescreend worden. Voortdurend verblijf in de opvangkampen kan bijdragen aan mogelijk trauma en risico op indoctrinatie. Dit maakt de eventuele dreiging die van hen op termijn uitgaat voor de nationale veiligheid in Nederland mogelijk groter. 

Uitgereisde vrouwen en mannen kunnen ook vanuit Syrië een dreiging vormen. Dat kan zowel op niet-gewelddadige wijze door bijvoorbeeld het verspreiden van het jihadistische gedachtegoed in Nederland als op gewelddadige wijze door het stimuleren van aanslagen. Zij kunnen vanuit Nederland echter een groter bereik en meer directe invloed op de Nederlandse jihadistische beweging hebben, waardoor voor zowel vrouwen als mannen de niet-gewelddadige dreiging voor de nationale veiligheid na terugkeer waarschijnlijk groter is. Daarnaast geldt voor met name mannen dat zij na terugkeer mogelijk een grotere geweldsdreiging in Nederland vormen. Nederlandse doelwitten zijn dan immers makkelijker te treffen dan tijdens verblijf in het buitenland.

Radicalisering in reguliere detentie zeer beperkt

De Terroristenafdelingen (TA’s) werden in 2006 in Nederland opgericht in reactie op de zendingsdrang van jihadisten en hebben tot doel te voorkomen dat personen verdacht van of veroordeeld voor terroristische misdrijven reguliere gevangenen radicaliseren. Uit een analyse van de AIVD blijkt dat de TA’s slagen in deze doelstelling: voor verspreiding van extremistisch gedachtegoed binnen reguliere detentie bestaan over het algemeen zeer weinig aanwijzingen. In die gevallen waarin ervoor gekozen werd jihadisten niet op de TA te plaatsen (bijvoorbeeld om netwerkvorming te voorkomen) is niet gebleken dat ze andere gedetineerden hebben geprobeerd te radicaliseren. Hierover zijn ook geen signalen bekend bij de jihadisten die in het laatste jaar van hun gevangenisstraf vanuit de TA naar reguliere detentie werden doorgeplaatst. Van een klein aantal jihadisten die verblijven in justitiële instellingen met een doorgaans kwetsbare populatie (zoals jeugddetentie of de forensische zorg) bleek dat zij in enkele gevallen wél poogden hun medegedetineerden op religieus vlak te beïnvloeden.

Risico van recidive bij enkele terrorismeveroordeelden

Ook in 2022 zullen naar verwachting verschillende personen vrijkomen die zijn veroordeeld voor terroristische misdrijven, onder wie een aantal mannen en vrouwen die veroordeeld zijn voor hun uitreis naar Syrië en Irak. De meeste terrorismeveroordeelden zitten in Nederland gedetineerd op een terroristenafdeling (TA). Het risico bestaat dat een veroordeelde tijdens zijn of haar verblijf op een TA nieuwe contacten opdoet en zo onderdeel gaat uitmaken van een nieuw terroristisch netwerk. De overheid is hier alert op. Hoewel een groot deel van de gedetineerden na vrijlating hoogstwaarschijnlijk geen nieuwe plannen zal maken voor een terroristisch misdrijf, blijft na hun vrijlating waarschijnlijk bij enkelen sprake van een verhoogde dreiging. 

Verschillende wetenschappelijke onderzoeken concluderen dat de recidive onder voor terrorisme veroordeelde ex-gedetineerden relatief beperkt is. Van de 180 personen die sinds de oprichting van de TA in 2006 hier gedetineerd zaten, werd 5 procent opnieuw veroordeeld voor een terroristisch misdrijf. De recidivecijfers onder ex-TA-gedetineerden zijn weliswaar veel lager dan die voor reguliere criminaliteit, maar tegelijkertijd geldt dat de aard van terroristische misdrijven in de meeste gevallen ernstiger is dan die van reguliere delicten, en de maatschappelijke gevolgen van terroristische misdrijven doorgaans vele malen groter zijn. Ook is het de vraag in hoeverre terroristische ex-gedetineerden zich los hebben weten te maken van hun extremistische netwerken. Als onderdeel van de jihadistische beweging kunnen zij nieuwe rekruten aantrekken, of anderen stimuleren tot het plegen van een terroristisch misdrijf. Daarmee blijft de terroristische dreiging die uitgaat van zo’n individu in feite in stand.

Beeld salafisme in Nederland ongewijzigd

Het beeld over het salafisme in Nederland is in de afgelopen DTN-periode niet gewijzigd. Het salafisme is een fundamentalistische hervormingsbeweging binnen de islam die het leven wil inrichten naar het voorbeeld van de eerste drie generaties moslims en een letterlijke interpretatie van de religieuze bronnen voorstaat. Salafisten zien het daarbij als hun plicht de islamitische gemeenschap te zuiveren van zaken die zij zelf beschouwen als niet-islamitisch. Salafistische aanjagers zijn in Nederland beperkt in aantal, maar hun invloed is disproportioneel groot. Problematische gedragingen door antidemocratische, intolerante en anti-integratieve elementen binnen het salafisme kunnen leiden tot polarisatie in de samenleving en (op termijn) tot ondermijning van de democratische rechtsorde.

Deze tekst is onderdeel van DTN 56.