Jihadistische beweging Nederland

Jihadistische dreiging tegen Nederland blijft onveranderd in stand. Momenteel is jihadistisch geweld door alleenhandelende daders of kleine groepen in Nederland het meest voorstelbaar. Jihadistisch geweld in groepsverband is echter ook voorstelbaar. De jihadistische beweging is sociaal en ideologisch gefragmenteerd. Vanwege verdeeldheid, beperkte initiatieven en veiligheidsbewustzijn is er nauwelijks sprake van mobilisatie of groei. Dit betekent echter niet dat er geen dreiging van de beweging uitgaat.

De Nederlandse jihadistische beweging

Het is lastig te voorspellen wie binnen de jihadistische context in Nederland de stap naar geweld zou kunnen zetten. Dit wordt nog eens extra bemoeilijkt doordat vanaf het midden van het vorige decennium de aard van het jihadistisch geweld in Europa is verschoven van grootschalige aanslagen door meerdere daders naar meer geïmproviseerde aanslagen door alleenhandelende daders. Doordat deze daders hun aanslag doorgaans alleen voorbereiden en met relatief eenvoudige middelen zoals een mes uitvoeren, is de pakkans kleiner dan wanneer zij in groepsverband opereren. Mede vanwege deze geringe pakkans moedigen terroristische organisaties als ISIS en Al Qa’ida in hun propaganda expliciet individuen aan om kleinschalige aanslagen te plegen.

Naast het feit dat van jihadisten een concrete geweldsdreiging uit kan gaan, kunnen zij ook op niet-gewelddadige wijze bijdragen aan de jihadistische beweging, bijvoorbeeld door het verspreiden van online propaganda of het inzamelen van geld ten bate van de jihadistische strijd.

De Nederlandse jihadistische beweging kent de laatste jaren een min of meer stabiel aantal aanhangers. Sinds de sterke toename van het aantal aanhangers vóór 2018 bestaat de beweging in Nederland uit ongeveer vijfhonderd personen. Groei van de beweging wordt, vanwege verdeeldheid en voorzichtigheid binnen de groep, op dit moment niet waarschijnlijk geacht. De beweging bestaat uit verschillende netwerken en gelijkgestemde individuen. De netwerken hebben in de meeste gevallen een weinig hiërarchisch karakter; leiderschap en een vaste rolverdeling ontbreken veelal. Wel is er sprake van een zogenaamde hoofdstroom van de beweging: een bovenregionaal netwerk bestaande uit individuen en netwerken. De meeste openlijke activiteiten, zowel online als offline, van jihadisten in Nederland kunnen gerelateerd worden aan deze hoofdstroom.

Het overheidsoptreden van de afgelopen jaren heeft er mede toe geleid dat de jihadistische beweging minder slagkracht heeft. Ingegeven door ervaringen met (strafrechtelijke) verstoring van jihadistische activiteiten in de afgelopen jaren is er binnen de beweging sprake van een sterk veiligheidsbewustzijn. Het karakter van jihadistische activiteiten, zoals propagandaverspreiding, is hierdoor kleinschaliger, anoniemer en minder publiek. Daarnaast wordt het jihadistische landschap, zoals ook benoemd in voorgaande DTN’s, nog steeds verdeeld door de aanwezigheid van aanhangers van verschillende ideologische stromingen binnen het jihadisme die elkaar doorgaans op afstand houden. Het ontbreekt de beweging momenteel aan verbindende, nationale of internationale thema’s en inspirerende, charismatische en nationaal samenbindende figuren die aansporen tot overbrugging van de verschillen tussen deze stromingen en daarmee tot een nieuwe opleving.

Verminderde manifestatie van online jihadistische content

In de afgelopen twee jaar is in de DTN’s structureel aandacht besteed aan online propaganda en de online jihadistische beweging in Nederland. De arrestaties in de afgelopen jaren van personen die betrokken waren bij de online verspreiding van ISIS-propaganda, hebben zeer waarschijnlijk bijgedragen aan de afgenomen zichtbaarheid en de verspreiding van jihadistische content binnen de Nederlandse beweging. Ook het verwijderen van online propaganda draagt daar waarschijnlijk aan bij. Het onverminderde belang van online propaganda voor de instandhouding van de jihadistische beweging betekent evenwel dat jihadisten online actief zullen blijven.

Terrorismeveroordeelden zonder rechtmatig verblijf

In Nederland is sprake van een groeiende groep personen van wie het Nederlanderschap of de verblijfsstatus is ingetrokken vanwege een terrorismeveroordeling of het lidmaatschap van een terroristische organisatie. Een deel van deze groep bevindt zich nog in terrorismedetentie en zal de komende jaren in vrijheid komen, een ander deel is reeds op vrije voeten. Intrekking van het Nederlanderschap of de verblijfsstatus doorkruist trajecten vanuit het lokaal bestuur en de veiligheidsketen op het gebied van bijvoorbeeld deradicalisering of re-integratie. Het handelingsperspectief en het zicht op deze terrorismeveroordeelden in Nederland wordt daarmee beperkt.

Dreiging van uitreizigers voor de nationale veiligheid

De afgelopen jaren zijn uitreizigers die voorheen aanwezig waren in Syrië en Irak druppelsgewijs teruggekeerd. Het varieert per individu in hoeverre zij na hun terugkeer een dreiging vormen. Zo zijn geslacht, leeftijd, gevechtservaring, duur van het verblijf en mate van ideologische gedrevenheid belangrijke factoren voor deze mogelijke dreiging.

De risico’s rondom de terugkeer van uitreizigers naar Nederland zijn diverse malen in het DTN beschreven. Van terugkeerders gaat een potentiële dreiging uit vanwege het lange verblijf bij terroristische groepen, de strijdervaring, het meemaken en toepassen van excessief geweld en de langdurige onderdompeling in de gewelddadige jihadistische ideologie. Een deel van de uitreizigers zal het jihadistische gedachtegoed na terugkeer en na eventuele detentie zeer waarschijnlijk trouw blijven. Een aantal heeft door hun uitreis bewezen bereid te zijn actief invulling te geven aan hun jihadistische idealen.

Deze tekst is onderdeel van DTN 55.